Przedmioty i naczynia liturgiczne
piątek, 21-11-2025 | dodał: Administrator
Po szatach i bieliźnie liturgicznej przyszedł czas na naczynia i przedmioty używane w liturgii. W kościele jest ich wiele i różnych kształtów i zastosowań. Spróbujemy poniżej je omówić pokazując ich bogactwo i zastosowania. Przedmioty liturgiczne są to ruchome elementy przestrzeni kościoła, służące do sprawowania liturgii. Początkowo do sprawowania Eucharystii stosowano przedmioty codziennego użytku. Dopiero z czasem zaczęto tworzyć specjalnie do tego celu przeznaczone naczynia i rzeczy.
Wprowadzenie
Przedmioty liturgiczne są to ruchome elementy przestrzeni kościoła, służące do sprawowania liturgii. Początkowo do sprawowania Eucharystii stosowano przedmioty codziennego użytku. Dopiero z czasem zaczęto tworzyć specjalnie do tego celu przeznaczone naczynia i rzeczy. Do wykonania przedmiotów liturgicznych należy stosować te materiały, które są uznawane za „szlachetne, trwałe i odpowiednie na użytek sakralny” (OWMR 326), tak, by były godne tajemnic, w jakich będą stosowane. Dlatego też winne być one obrzędowo poświęcone, a także używane i przechowywane z szacunkiem, szczególnie zaś te, w których ofiaruje się, konsekruje i przechowuje chleb i wino. Każdy przedmiot ma swoje przeznaczenie, wiele z nich zaś: głęboką symbolikę.
Naczynie liturgiczne (łac. vasum sacrum – naczynie święte;) - tym określeniem nazywane są naczynia wykorzystywane w liturgii do przechowywania postaci świętych lub innych rzeczy niezbędnych w sprawowaniu liturgii. Zgodnie z Ogólnym wprowadzeniem do mszału rzymskiego naczynia liturgiczne z zasady powinny być wykonane ze złota lub metalu odznaczającego się większą szlachetnością. Jeśli są wykonane z metalu ulegającego korozji lub mniej szlachetnego od złota, powinny być pozłacane od wewnątrz. Konferencje episkopatów mogą wyrazić zgodę na użycie innych materiałów, które są powszechnie uważane za szlachetne, np. kość słoniowa, twarde gatunki drewna.
Naczynia i przedmioty liturgiczne można podzielić ze względu na obrzęd, poprzez który są włączane w liturgię:
- naczynia konsekrowane (poświęcone): kielich i patena;
- naczynia pobłogosławione: cyborium, kustodia, monstrancja, melchizedek (lunula);
- naczynia pomocnicze: ampułki, lawaterz (lavabo), vasculum,
- pojemniki na oleje święte,
- naczynia do okadzania: trybularz (kadzielnica), łódka i łyżeczka do nakładania kadzidła,
- naczynia do wody święconej: kociołek z kropidłem,
- hostiarka (pojemnik do przechowywania niekonsekrowanych hostii).
- dzwonki, gong i sygnaturki
- dzwony kościelne
Naczynia Liturgiczne
Kielich
Kielich należy do przedmiotów koniecznych do sprawowania mszy, które powinny być otaczane szczególnym szacunkiem, gdyż w nim po konsekracji znajduje się krew Pańska. Wymaga się, żeby był on wykonany ze szlachetnego metalu, który nie podległby korozji i przynajmniej od wewnątrz powinien być pozłacany. W jego budowie wyróżnia się stopę, czarę i łączący je trzon.
Pateny
Zazwyczaj ma kształt talerzyka i przeznaczona jest do przenoszenia konsekrowanej hostii. Wyróżniamy 3 rodzaje paten:
Patena kielichowa - to płaska patena, która należy do standardowego wyposażenia kielicha. Mieści się na niej tylko jedna lub kilka hostii.
Patena głęboka - patena ta również należy do wyposażenia kielicha (gdy nie stosuje się pateny kielichowej lub gdy zachodzi potrzeba konsekracji komunikatów). Oprócz hostii mieszczą się także komunikanty.
Patena komunijna - najczęściej wyposażona w uchwyt, trzymana przez ministranta pod brodą wiernego przyjmującego komunię. Chroni Ciało Pana Jezusa przez upadkiem na ziemię, i na nią spadają cząstki konsekrowanej hostii.
Puszka (Cyborium)
Puszka jest naczyniem do przechowywania Chleba Eucharystycznego. Pierwotnie była krągłym lub kwadratowym pudełkiem, a w średniowieczu przybrała kształt przykrywanego kielicha. Cyborium, nazywane inaczej puszką, to naczynie liturgiczne, w którym znajdują się konsekrowane komunikanty. Może przybierać różne formy: kielicha z wieczkiem (przechowuje się w nim wtedy komunikanty, a następnie przy jego użyciu rozdziela Komunię wiernym) – wtedy określamy go jako cyborium. Może być to także niewielkie naczynie, w którym zanosi się Komunię np. chorym. Takie naczynie nazywane jest pyxis. Puszki na komunikanty powinny być wykonane z trwałych metali szlachetnych, które nie podlegają korozji. Co więcej, ich wnętrze ma być pozłacane. Dopuszcza się jednak, aby materiały służące do ich wykonania były nieco inne - dostosowane do lokalnych tradycji - ale nieustannie trwałe i szlachetne. Jednym z takich materiałów jest kość słoniowa.
Ampułki
Ampułki są używane począwszy od starożytności naczyniami kształtem przypominającymi dzbanuszki, w których w czasie przygotowania darów przynosi się wino i wodę. Zwykle umieszcza się je na szklanej lub metalowej tacce.
Lawatarz
Lawatarz jest naczyniem używanym do obmycia rąk podczas ofiarowania (lavabo). Składa się on z dwóch części: naczynia z wodą w kształcie dzbanka i tacki, na którą spływa woda w czasie obmycia rąk. Niestety, lawaterz jest dość rzadko używany w liturgii - jego funkcję spełnia ampułka z wodą i zwykła tacka.
Vasculum
Vasculum to stojąca blisko tabernakulum, wypełnione wodą naczynie, w którym kapłan dokonuje obmycia (tzw. ablucja) palców po zakończeniu rozdzielania komunii.
Monstrancja
Monstrancja jest naczyniem liturgicznym stosunkowo młodym, gdyż pojawiła się w kościele dopiero w XIV wieku wraz z rozwojem kultu Eucharystii. W monstrancji wystawia się Ciało Chrystusa do adoracji. Monstrancja jest używana także w czasie procesji Eucharystycznych oraz Bożego Ciała, a także w czasie Adoracji Grobu Pańskiego. Zwykle jest ona bogato ozdobiona.
Melchizedek
Nazwa wywodzi się ze Starego Testamentu, od imienia króla miasta Salem (późniejsza Jerozolima) - Melchizedeka, który wyszedł na spotkanie Abrahama. Melchizedek jest to specjalny, wyjmowany uchwyt, za pomocą którego Ciało Chrystusa można odpowiednio umocować w monstrancji lub kustodii
Kustodia
Kustodia jest naczyniem liturgicznym, w którym przechowuje się Ciało Chrystusa celem umieszczenia jej w monstrancji podczas wystawienia Najświętszego Sakramentu. Uchwyt w którym umieszcza się Ciało Chrystusa ma kształt półksiężyca i dlatego nazywa się luną bądź Melchizedekiem.
Relikwiarz
Relikwiarz – naczynie w kształcie krzyża, monstrancji, puszki lub skrzynki do przechowywania doczesnych szczątków świętych bądź błogosławionych, czyli inaczej mówiąc relikwii. Wykonany zazwyczaj z metalu szlachetnego lub kości słoniowej, często zdobiony drogimi kamieniami lub malowidłami.
Kociołek
Kociołek to naczynie liturgiczne, które z zewnątrz wygląda jak wiaderko z metalowym uchwytem. W czasie liturgii służy do przenoszenia wody święconej podczas obrzędu pokropienia (Aspersji) lub poświęcania czegoś.
Kropidło
Kropidło to przedmiot liturgiczny służący do obrzędu aspersji (pokropienia). Możemy wyróżnić dwa rodzaje kropideł. Pierwszy z nich składa się z uchwytu, na którego końcu jest metalowa kula z małymi otworkami, w środku której znajduje się woda Święcona. Natomiast drugi rodzaj posiada na końcu zamiast kuli włosie, które moczone w kociołku w celu pokropienia.
Łódka z mirrą
Łódka to naczynie liturgiczne do przechowywania mirry. W czasie liturgii Służy do przenoszenia mirry i zasypywania go w kadzidle. Mirra jest symbolem uwielbienia, modlitwy i ofiary. Okadzanie osób lub rzeczy oznacza okazywania im czci. Nawikulariusz (ministrant niosący łódkę) podaje łódkę po lewej stronie turyferariusza (ministranta niosącego kadzidło).
Trybularz (Kadzielnica)
Trybularz to naczynie służące do wykonywania okadzenia w czasie liturgii. Jest wykorzystywany przede wszystkim podczas adoracji Najświętszego Sakramentu i uroczystej Eucharystii. Inna nazwa trybularza to kadzidło. W trybularzu znajdują się węgielki, które kapłan posypuje mirrą.
Świeca
W życiu codziennym i w liturgii nieraz zapala się świece. Zapalamy je na stole urodzinowym, palą się na ołtarzu, zapala się je przy chrzcie, z zapalona świecą przystępujemy do I Komunii Świętej, z zapalonymi świecami odnawiamy przyrzeczenia chrzcielne w wigilię paschalną, uczestniczymy w procesji w święto Ofiarowania Pańskiego, podajemy je umierającym i zapalamy na grobach.
Wśród świec wyróżnia się świecę paschalną (paschał), roratnią, gromnicę, świece na wieńcu adwentowym i zwykłe świece liturgiczne. Przepisy liturgiczne mówią o tym, że na ołtarzu powinno się palić 2, 4 lub 6 świec, a w czasie Mszy Świętej odprawianej przez biskupa – siedem. Każda paląca się świeca jest szczególnym znakiem obecności Chrystusa, który powiedział o sobie, że jest „światłością świata”(J 8,12). Jest ona znakiem radości, nadziei, modlitwy i ofiary. Świeca przypomina nam jednocześnie, że z czujnością i gotowością mamy oczekiwać przyjścia Pana. Chrystus mówił: „Niech będą przepasane biodra wasze i zapalone pochodnie” (Łk 12,35).
Paschał
Paschał – to duża woskowa świeca będąca symbolem Zmartwychwstania Chrystusa. Paschał jest święcony podczas liturgii Wigilii Paschalnej w Wielkiej Soboty i używany jest przez cały rok liturgiczny w różnych obrzędach liturgicznych. W Wigilię Paschalną, po rozpaleniu ogniska i poświęceniu ognia, kapłan specjalnym rylcem rzeźbi w tej woskowej świecy krzyż, wypisuje na woskowej świecy pierwszą i ostatnią literę greckiego alfabetu: A (alfa) i O (omega), co ma symbolizować, iż Chrystus jest Alfą i Omegą, Pierwszym i Ostatnim, Początkiem i Końcem (por. Ap 22,13). Następnie, pomiędzy ramionami krzyża kreśli cyfry bierzącego roku (patrz: ilustracja). Wypowiada przy tym słowa:
- Chrystus wczoraj i dziś (kapłan żłobi pionowe ramię krzyża),
- Początek i Koniec (żłobi ramię poziome),
- Alfa i Omega (żłobi te litery nad ramieniem pionowym krzyża),
- Do niego należy czas (żłobi pierwszą cyfrę roku),
- i wieczność (żłobi drugą cyfrę),
- Jemu chwała i panowanie, (żłobi trzecią cyfrę),
- przez wszystkie wieki wieków. Amen (żłobi czwartą cyfrę roku).
Następnie celebrans wbija w paschał pięć pieczęci (w środku których znajdują się ziarna kadzidła), symbolizujących pięć ran Jezusa Chrystusa na krzyżu. Wypowiada przy tym słowa:
- Przez swoje święte rany (1 pieczęć)
- jaśniejące chwałą (2 pieczęć)
- niech nas strzeże (3 pieczęć)
- i zachowuje (4 pieczęć)
- Chrystus Pan. Amen (5 pieczęć)
Świeca ta, zostaje w uroczystej, trójetapowej procesji wniesiona do ciemnego wnętrza świątyni ze śpiewem: „Światło Chrystusa!”. Od paschału w liturgię Wigilii Paschalnej odpalamy swoje świece, na znak przyjęcia Światła Chrystusa – prawdy o jego zmartwychwstaniu. Chwilę później prezbiter lub diakon śpiewając tzw. orędzie wielkanocne (Exsultet) zwraca się przodem do paschału, śpiewając o nim następujące słowa: „Przyjmij Ojcze Święty wieczorną ofiarę uwielbienia, którą Ci składa Kościół Święty, uroczyście ofiarując przez ręce swoich sług tę świecę, owoc pracy pszczelego roju. Prosimy Cię przeto, Panie, niech ta świeca poświęcona na chwałę Twojego imienia, nieustannie płonie, aby rozproszyć mrok tej nocy. Przyjęta przez Ciebie, jako woń przyjemna, niechaj się złączy ze światłami nieba. Niech ta świeca płonie, gdy wzejdzie słońce nie znające zachodu: Jezus Chrystus, Twój Syn Zmartwychwstały, który oświeca ludzkość swoim światłem i z Tobą żyje i króluje na wieki wieków”.
W liturgii chrzcielnej podczas Wigilii Paschalnej poświęcenie wody dokonuje się przez włożenie paschału do chrzcielnicy z wodą. Paschał stoi obok ołtarza wraz z figurą Chrystusa Zmartwychwstałego aż do końca okresu wielkanocnego (czyli do Niedzieli Zesłania Ducha Świętego). Tej wyjątkowej woskowej świecy przysługuje w czasie liturgii oddanie czci przez głęboki ukłona oraz okadzenie.
Krzyż
Krzyż (z łac.: crux) – narzędzie męki Chrystusa, symbol wiary chrześcijańskiej, a także jeden z najważniejszych gestów liturgicznych. Święty Paweł uczy „głosimy Chrystusa ukrzyżowanego, który jest zgorszeniem dla Żydów, a głupstwem dla pogan…”(1 Kor 1,23-24). Tak więc, mimo podobnego układu przestrzennego – przecięcia dwóch linii – krzyż Chrystusowy sięga ku bolesnemu dziejom ludzkiemu grzechowi. Śmierć krzyżowa podjęta dla zbawienia ludzkości, uczyniła z krzyża symbol zwycięstwa i miłości. Na tym właśnie polegało genialne przeczucie św. Pawła, który w czasach prześladowań za wiarę, kiedy krzyż budził zrozumiało grozę, głosił jednak miłość krzyża. Chrześcijanie długo lękali się tego znaku. Jeszcze na soborze w Nicei (325 r.) na tronie cesarskim leżała tylko otwarta księga Pisma Świętego.
Jednak zniesienie kary krzyża przez Konstantyna Wielkiego i odnalezienie przez św. Helenę relikwii Krzyża Pańskiego (w 309 roku), sprawiły, że znak ten stał się coraz powszechniej symbolem chrześcijaństwa. Od IX wieku znak krzyża złączył się z plastycznym przedstawieniem postaci Chrystusa triumfującego, Króla Chwały. Dopiero w późnym średniowieczu pojawiły się tzw. krzyże mistyczne, przedstawiające Chrystusa cierpiącego, rozciągniętego na krzyżu z grymasem bólu na twarzy. Zasadniczo krzyż z wizerunkiem Chrystusa cierpiącego winien się znajdować w bezpośredniej bliskości ołtarza. Może nim być przyniesiony w procesji krzyż procesyjny, ustawiony obok ołtarza. Ministrant niosący krzyż procesyjny nigdy nie przyklęka z krzyżem, ale wykonuje ukłon.
Krzyż przybiera różną formę: krzyż procesyjny – będący w każdym kościele, papieski, arcybiskupi, biskupi – to pektorał, a także krzyż łaciński, grecki, jerozolimski, krzyż św. Andrzeja (X). W krajach katolickich krzyż wieńczący wieże i kopuły kościołów, krzyże przydrożne, nagrobki, nierozerwalnie łączą się z ich krajobrazem. Krzyż jest obecny w każdym chrześcijańskim domu, szkole, zakładzie pracy. Struktura krzyża jest bardzo zbliżona do struktury Eucharystii. Belka pinowa łączy niebo z ziemią, a belka pozioma – symbolizuje ramiona Chrystusa, który chce wszystkich przyciągnąć do siebie (J 12,32); a więc zjednoczyć ludzi między sobą.
Tabernakulum
Tabernakulum (z łac.: tabernaculum = namiot, przybytek, świątynia) – to miejsce przechowywania Najświętszego Sakramentu w kościele. Nie było znane pierwszym chrześcijanom, którzy spożywali Eucharystię w czasie uczestniczenia w niej, pozostała zaś część konsekrowanego chleba była zanoszona chorym i więźniom przez akolitów. Wspólna eucharystia była odprawiana bowiem tylko raz w tygodniu; w niedzielę. Nie jest prawdą, iż pierwsi chrześcijanie zabierali ze sobą Eucharystię (dziś powiedzielibyśmy: Komunię) do swoich domów. Owszem, zabierano do domów ze zgromadzeń eucharystycznych pobłogosławione chleby, lecz były to tzw. eulogie, a nie postacie konsekrowane. Chleby te były rozdawane biednym i chorym.
Wraz z rozwojem chrześcijaństwa i pojawieniem się zagrożenia profanacji należało znaleźć nowe rozwiązania. Początkowo konsekrowany chleb przechowywano w zakrystiach. Jednak w gotyku wraz z rozbudową ołtarzy przyściennych, postanowiono umieścić szafkę z konsekrowanym na widoku publicznym. Obecnie, po reformach II Soboru Watykańskiego ołtarze są wolno stojące. Pozwoliło to na lepsze ukazanie tabernakulum, które nie ginie już ogromnym, pełnym przepychu ołtarzu. Współczesne tabernakulum to ognioodporny sejf, często wyzłacany, z inskrypcją IHS na froncie. Coraz częściej odchodzi się od umieszczania tabernakulum na prezbiterium, w ten sposób podkreślając rolę samego ołtarza; umieszczany w osobnej nawie, bądź kaplicy jest bliższy wiernemu i pozwala lepiej odczuć obecność Pana podczas adoracji.
Wieczna lampka
Jej pochodzenie sięga starożytności, kiedy lampki oliwne z gliny lub brązu napełniano tłuszczem, głównie oliwą i służyły do oświetlania domów i kościołów. We wczesnym średniowieczu utrwalił się zwyczaj palenia lampki w dzień i w nocy przed miejscem przechowywania Najświętszego Sakramentu. Stąd jej nazwa „wieczna”. Wieczna lampka wykonana była dawniej ze srebra, miedzi i złoconego brązu, posiadała kształt gołębicy, ryby lub ozdobnego kosza. Zawieszano ją nad tabernakulum, czuwając by nigdy nie zgasła. Obecnie stosuje się lampy elektryczne, wykonane z czerwonego szkła, koloru symbolizującego miłość Boga do Ludzi.
Dzwonki i gong
Dzwonki z uchwytem, którymi ministranci dzwonią w czasie celebracji Eucharystii oraz nabożeństw służą do sygnalizowania zmiany postaw w zgromadzeniu liturgicznym. Gong jest to metalowa czasza umieszczona na stopce, w którą ministrant uderza drewnianą pałką. Z kolei gong służy do szczególnego wyróżnienia momentu przeistoczenia we Mszy św. Zwyczaje dotyczące sposobu i ilości wykonywanego dzwonienia i uderzeń gongu są bardzo zróżnicowane. Dokumenty liturgiczne wspominają, iż ministrant winien dać znak dzwonkiem przed przeistoczeniem, aby wierni przyjęli postawę klęczącą. Ponadto zaleca się dzwonienie:
- po modlitwie wiernych
- po przygotowaniu darów, przed: „Módlcie się, aby moją i waszą ofiarę…”
- po śpiewie Sanctus, a przed epiklezą (np. „uświęć te dary mocą twojego Ducha…”)
- po przeistoczeniu a przed aklamacją po przeistoczeniu (np. „Oto wielka tajemnica wiary”)
- po śpiewie Baranku Boży
Winno się zadbać, by zarówno dzwonienie jak i używanie gongu było wykonywane starannie i dokładnie, a nade wszystko – w odpowiednich momentach.
Do dzwonienia używa się także:
- - sygnaturki - przy wyjściu z zakrystii, kiedy służba liturgiczna wychodzi do ołtarza
- - sygnaturka na kościele - w starszych kościołach były sygnaturki, które używał kościelny na pół godziny bądź kwadrans przed rozpoczęciem Mszy św.
- - kołatki drewniane - używane w czasie Triduum Paschalnego
- - dzwony kościelne, albo w dzwonnicy, albo w wieży kościelnej
